Ba mươi năm: UBCKNN kiến tạo nền tảng và vị thế thị trường

Ngày 28 tháng 11 năm 1996 đánh dấu mốc lịch sử ra đời của UBCKNN — cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành về chứng khoán và thị trường chứng khoán. Đây không chỉ là sự ra đời của một tổ chức, mà là sự khởi đầu chính thức của thị trường vốn hiện đại Việt Nam.

Nhìn lại hành trình ba thập kỷ, có thể khẳng định một cách chắc chắn: mỗi bước phát triển, mỗi thành quả quan trọng của thị trường chứng khoán đều in đậm dấu ấn lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện của UBCKNN với tư cách là cơ quan quản lý cấp cao, có trách nhiệm xây dựng và vận hành toàn diện hệ thống thể chế thị trường.

Giai đoạn những năm đầu thành lập, khi khái niệm thị trường chứng khoán còn mới mẻ ở Việt Nam, UBCKNN đã tập trung xây dựng nền móng pháp lý và hạ tầng cơ sở. Từ việc ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Nghị định 75/CP, đến việc tổ chức thành lập Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 7 năm 2000, xây dựng hệ thống lưu ký, thanh toán bù trừ ban đầu với quy trình nghiệp vụ còn đơn giản, tất cả đều nhằm tạo ra khung khổ vận hành đầu tiên cho thị trường.

Tư duy quản lý sớm có sự chuyển biến quan trọng: từ điều hành theo cơ chế hành chính sang xây dựng khung pháp lý hiện đại, lấy thị trường làm trung tâm, từng bước tiếp cận chuẩn mực quốc tế. Thành quả là Luật Chứng khoán năm 2006 ra đời, đánh dấu bước trưởng thành quan trọng của toàn ngành, tiếp nối bằng Luật Chứng khoán 2019 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2024 tạo nền tảng pháp lý vững chắc, toàn diện, tiệm cận thông lệ thế giới, đáp ứng yêu cầu phát triển trong nước và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Dưới sự chỉ đạo thống nhất của UBCKNN, các đơn vị trực thuộc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán, các trung tâm giao dịch từng bước được tái cấu trúc, hiện đại hóa, nâng cao năng lực quản trị và vận hành theo mô hình quản trị hiện đại, tách bạch chức năng quản lý nhà nước và chức năng tự chủ của tổ chức. Hệ thống hạ tầng giao dịch, công nghệ thông tin liên tục được đầu tư, nâng cấp với quy mô lớn, ứng dụng công nghệ tiên tiến trong khu vực và thế giới, đảm bảo xử lý khối lượng giao dịch ngày càng tăng nhanh, đáp ứng yêu cầu an ninh, an toàn thông tin, phòng chống rửa tiền và hội nhập tài chính.

Kết quả của những nỗ lực liên tục trong ba thập kỷ là quy mô thị trường tăng trưởng vượt bậc, có tính đột phá trong những năm gần đây. Đến giữa năm 2026, tổng giá trị vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt khoảng 10,57 triệu tỷ đồng, tương đương hơn 82% tổng sản phẩm quốc nội ước tính năm 2025; số doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch trên toàn hệ thống lên hàng nghìn đơn vị, bao gồm các tập đoàn kinh tế lớn và các doanh nghiệp có tiềm năng phát triển; thị trường trái phiếu phát triển mạnh mẽ với quy mô vượt trội, trở thành kênh huy động vốn quan trọng cho Chính phủ và doanh nghiệp; thị trường phái sinh ra đời và đi vào hoạt động ổn định, cung cấp công cụ phòng ngừa rủi ro hiện đại cho các chủ thể tham gia thị trường.

Thị trường chứng khoán đã thực sự trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn chủ lực của nền kinh tế, góp phần giảm dần sự phụ thuộc quá nhiều vào nguồn vốn tín dụng ngân hàng, phân bổ hiệu quả hơn nguồn lực xã hội cho phát triển, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội theo định hướng chiến lược của Đảng và Chính phủ.

Kiên trì lộ trình cải cách — Bước ngoặt nâng hạng thị trường

Một trong những thành tựu nổi bật nhất của UBCKNN trong giai đoạn hiện nay là việc kiên trì triển khai lộ trình nâng hạng thị trường chứng khoán — một mục tiêu chiến lược quan trọng, được xác định từ nhiều năm trước, đòi hỏi sự quyết tâm cao độ và nỗ lực bền bỉ trong thời gian dài. Đây không phải là một mục tiêu dễ dàng, mà là quá trình cải cách toàn diện, tác động đến nhiều lĩnh vực, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành và toàn hệ thống.

Từ khi Việt Nam được đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng của FTSE Russell năm 2018, UBCKNN đã chủ động xây dựng kế hoạch hành động chi tiết, phân công rõ ràng, phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, các bộ, ngành liên quan và Chính phủ để từng bước tháo gỡ từng yêu cầu cụ thể mà tổ chức quốc tế đặt ra.

Các giải pháp được triển khai một cách quyết liệt nhưng trên cơ sở đánh giá kỹ lưỡng tác động, đảm bảo an toàn tài chính quốc gia: hoàn thiện cơ chế quản lý ngoại hối phù hợp với điều kiện phát triển; bãi bỏ quy định ký quỹ trước giao dịch đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài; mở rộng giới hạn sở hữu nước ngoài tại các doanh nghiệp niêm yết và các tổ chức thị trường; cải thiện cơ chế thanh toán bù trừ theo chuẩn mực quốc tế; nâng cao chất lượng công bố thông tin và chuẩn mực quản trị công ty tại các doanh nghiệp niêm yết; tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật, nâng cao năng lực giám sát và xử lý vi phạm.

Những nỗ lực toàn diện, không ngừng nghỉ của UBCKNN cùng các bên liên quan đã đơm hoa kết trái: ngày 21 tháng 9 năm 2026, FTSE Russell chính thức công bố nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp. Đây là sự công nhận chính thức của cộng đồng tài chính quốc tế đối với những thành tựu cải cách thể chế, nâng cấp hạ tầng và nâng cao tính minh bạch mà Việt Nam đã kiên trì thực hiện trong nhiều năm. Việc 27 cổ phiếu Việt Nam được đưa vào bộ chỉ số toàn cầu, trong đó có 6 mã vào nhóm FTSE All-World, mở ra cơ hội thu hút dòng vốn dài hạn, ổn định từ các quỹ đầu tư lớn trên thế giới, các quỹ hưu trí, bảo hiểm với tổng nguồn vốn dự kiến phân bổ từ 1,5 đến hơn 4 tỷ USD chỉ từ nguồn vốn thụ động, chưa kể dòng vốn chủ động có giá trị lớn hơn nhiều.

Theo lãnh đạo UBCKNN nhận thức sâu sắc: nâng hạng là bước ngoặt quan trọng, chứ hoàn toàn không phải là điểm dừng. Vị thế mới đòi hỏi chuẩn mực cao hơn ở mọi mặt hoạt động, từ quản trị doanh nghiệp, công bố thông tin, bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư đến hiệu quả thực thi quy định pháp luật. Nếu ngừng cải cách ngay sau khi đạt mục tiêu, thành quả sẽ không thể duy trì được lâu dài.

Chính vì vậy, việc nâng hạng còn tạo ra động lực mạnh mẽ thúc đẩy UBCKNN tiếp tục hoàn thiện nền tảng vận hành, mở rộng quy mô thị trường và đặc biệt là nâng cao chất lượng “hàng hóa” — tức là chất lượng doanh nghiệp niêm yết, chất lượng sản phẩm dịch vụ cung cấp trên thị trường. Đây chính là cơ hội quý giá để thị trường chứng khoán Việt Nam phát triển nhanh hơn, lành mạnh hơn và bền vững hơn trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Trên chặng đường phát triển mới, định hướng chiến lược của UBCKNN được thể hiện rõ qua những chia sẻ của Chủ tịch UBCKNN Vũ Thị Chân Phương tại các diễn đàn quan trọng: "Nâng hạng không phải là đích đến, mà là điểm khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới. Vị thế mới đòi hỏi chuẩn mực cao hơn ở mọi mặt — từ quản trị doanh nghiệp, minh bạch thông tin, bảo vệ nhà đầu tư đến hiệu quả thực thi pháp luật. Niềm tin là tài sản quý giá nhất của thị trường; niềm tin đó phải được xây dựng bằng quản trị tốt, báo cáo tài chính đáng tin cậy, thông tin minh bạch và trách nhiệm giải trình của từng chủ thể tham gia."

"Thị trường vốn cần thực sự trở thành kênh huy động vốn dài hạn cho doanh nghiệp, phục vụ đầu tư, đổi mới sáng tạo và mở rộng sản xuất. Đồng thời, phải tạo lập môi trường đầu tư an toàn, minh bạch cho nhà đầu tư trong nước, và tạo điều kiện thuận lợi để nhà đầu tư quốc tế tiếp cận thị trường Việt Nam một cách hiệu quả. Ba mục tiêu này phải đi cùng nhau, bổ trợ lẫn nhau tạo thành vòng tròn phát triển bền vững."

"Chúng ta không chỉ hướng tới thu hút dòng vốn theo chỉ số, mà cần từng bước thu hút các dòng vốn chủ động, dài hạn từ các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, bảo hiểm và các định chế tài chính lớn trên thế giới. Điều này đòi hỏi chúng ta phải không ngừng nâng cao chất lượng 'hàng hóa' — tức là chất lượng doanh nghiệp niêm yết, chất lượng quản trị và minh bạch thông tin, xứng đáng với vị thế thị trường mới nổi mà cộng đồng quốc tế đã tin tưởng trao cho."

Những chia sẻ này không chỉ phản ánh nhận định cá nhân, mà là định hướng chiến lược của toàn bộ UBCKNN, thể hiện sự kiên trì, nhất quán trong tư duy: phát triển thị trường không chạy theo quy mô đơn thuần, mà ưu tiên chất lượng, bền vững và hội nhập sâu rộng, có kiểm soát.

Xây dựng niềm tin, lan tỏa giá trị, thúc đẩy phát triển

Thị trường chứng khoán là một trong những lĩnh vực nhạy cảm nhất với thông tin, do đó vai trò của báo chí luôn đặc biệt quan trọng, là cầu nối giữa chính sách, cơ quan quản lý và công chúng. Từ thực tiễn phát triển ba thập kỷ qua và định hướng chiến lược trong giai đoạn tới, có thể thấy rõ những nội dung và phương hướng mà công tác thông tin, tuyên truyền cần tập trung thực hiện:

Trước hết, nâng cao chất lượng và tính chính xác của thông tin, góp phần củng cố niềm tin công chúng. Báo chí cần kiên trì chuẩn mực chặt chẽ, phản ánh trung thực, khách quan diễn biến thị trường, phân biệt rõ ràng thông tin chính thức, số liệu thống kê, dự báo và bình luận cá nhân.

Tránh xu hướng thổi phồng kỳ vọng, lan truyền thông tin tiêu cực một cách phiến diện, thiếu cơ sở. Chú trọng giải thích các chính sách, quy định mới bằng ngôn ngữ dễ hiểu, gần gũi, giúp người dân tiếp cận kiến thức tài chính một cách có hệ thống, tham gia thị trường trên cơ sở hiểu biết, tự chủ và có trách nhiệm.

Thứ hai, truyền thông sâu sắc về ý nghĩa nâng hạng thị trường, tạo kỳ vọng thực tế, cân bằng. Cần phản ánh đầy đủ: nâng hạng là kết quả của quá trình cải cách dài hạn, mở ra cơ hội thu hút vốn và nâng cao vị thế quốc tế, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi chuẩn mực cao hơn và trách nhiệm lớn hơn ở mọi cấp độ. Thông tin cần giúp nhà đầu tư hiểu rõ tiến trình thực hiện, những cơ hội và thách thức đi kèm, tránh tâm lý trông đợi “lãi dễ” hay chạy theo các hiện tượng ngắn hạn, thiếu bền vững. Chủ động phổ biến thông tin ra nước ngoài, góp phần nâng cao hình ảnh thị trường Việt Nam, trả lời kịp thời các nghi vấn, quan ngại của giới đầu tư quốc tế.

Thứ ba, tập trung phản ánh chất lượng phát triển, hướng tới thị trường bền vững. Thay vì chỉ theo dõi diễn biến giá từng phiên, cần tăng cường phân tích cơ bản, đánh giá thực lực và triển vọng phát triển của doanh nghiệp, chất lượng quản trị công ty, xu hướng phát triển bền vững theo tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG). Ghi nhận những nỗ lực, thành quả của UBCKNN và các đơn vị trong việc hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng thị trường; đồng thời phản ánh trung thực những khó khăn, vướng mắc, những vấn đề tồn tại cần giải quyết, với tinh thần xây dựng, góp ý kiến một cách có trách nhiệm.

Thứ tư, lan tỏa giá trị phát triển thị trường, tạo sự đồng thuận xã hội. Báo chí cần khắc họa rõ vai trò của thị trường chứng khoán đối với phát triển kinh tế đất nước, những đóng góp cụ thể trong huy động nguồn lực, hiện đại hóa doanh nghiệp, nâng cao đời sống nhân dân. Phản ánh những tấm gương, những câu chuyện gắn bó, cống hiến của các thế hệ cán bộ, người lao động trong ngành, các doanh nghiệp niêm yết làm ăn chân chính, có trách nhiệm với xã hội. Từ đó tạo sự quan tâm, đồng thuận và ủng hộ của công chúng đối với chính sách phát triển thị trường chứng khoán. Tất cả các hoạt động thông tin, tuyên truyền đều cần tuân thủ nghiêm pháp luật, đảm bảo tính khách quan, trung thực, góp phần xây dựng thị trường chứng khoán Việt Nam phát triển lành mạnh, ổn định và bền vững.  

Chia sẻ từ góc nhìn của khách hàng, Chị Nguyễn Thị Lan (phường Hoàn Kiếm, Thành phố Hà Nội) chia sẻ: "Tôi tham gia thị trường đã nhiều năm, những thay đổi thời gian qua thực sự rõ rệt. Từ thủ tục mở tài khoản chỉ vài phút trực tuyến, đến hệ thống giao dịch nhanh chóng, ổn định, không còn tình trạng giật lag như trước. Thông tin doanh nghiệp được công bố đầy đủ, kịp thời hơn, giúp chúng tôi tự tin ra quyết định đầu tư."

Đại diện Công ty Cổ phần Đầu tư và Xây lắp Trường Sơn cho biết: "Với tư cách doanh nghiệp vừa được niêm yết đầu năm, chúng tôi đánh giá cao quá trình cải cách thể chế, đơn giản hóa thủ tục, chuẩn hóa công bố thông tin. Đây vừa là áp lực nâng cao quản trị, vừa là động lực giúp doanh nghiệp minh bạch, tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn hiệu quả hơn. Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ tạo điều kiện tương tác tốt hơn với nhà đầu tư, nhưng chúng tôi cũng mong chính sách ổn định, nhất quán để doanh nghiệp có kế hoạch phát triển dài hạn, tránh bị động khi điều chỉnh quy định."

Để thị trường chứng khoán tiếp tục hoàn thiện, thực hiện thắng lợi Chiến lược phát triển đến năm 2030 và góp phần phát triển bền vững đất nước, cần tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp cốt lõi.

Trước hết, hoàn thiện hệ thống pháp lý một cách ổn định, nhất quán, rà soát, bổ sung kịp thời các văn bản quy phạm, cắt giảm thủ tục hành chính nhưng không hạ thấp chuẩn mực an toàn, đồng thời tăng cường chế tài xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm như thao túng giá, làm giả thông tin, xâm phạm quyền lợi nhà đầu tư.

Hai là, đẩy mạnh đầu tư nâng cấp hạ tầng công nghệ hiện đại, an toàn, đồng bộ, xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ mới trong giám sát, dự báo rủi ro, đảm bảo vận hành liên tục, bảo mật.

Ba là, phát triển thị trường cân bằng, đa dạng hóa sản phẩm từ cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp, chứng khoán xanh, công cụ phòng ngừa rủi ro, tăng tỷ trọng nhà đầu tư tổ chức, quỹ dài hạn, đồng thời đẩy mạnh giáo dục tài chính đại chúng, nâng cao nhận thức và văn hóa đầu tư của người dân.
Bốn là, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng chính sách thu hút và giữ chân nhân tài, nâng cao năng lực quản trị, giám sát theo chuẩn mực quốc tế; tăng cường phối hợp liên ngành, hài hòa chính sách tài chính, tiền tệ, đầu tư.

Cuối cùng, đẩy mạnh hội nhập quốc tế theo lộ trình phù hợp, từng bước nâng hạng thị trường, thu hút dòng vốn chất lượng cao, nâng cao vị thế tài chính quốc gia. Khi thị trường chứng khoán thực sự trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn chủ lực, minh bạch, hiệu quả, bền vững, sẽ góp phần quyết định vào chuyển đổi cơ cấu kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững, thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển của đất nước trong giai đoạn đến năm 2030 và những năm tiếp theo.

Ba mươi năm là một chặng đường quan trọng, đủ để khẳng định vai trò và vị thế không thể thay thế của UBCKNN trong việc kiến tạo, xây dựng và dẫn dắt thị trường chứng khoán Việt Nam từ những bước đi đầu tiên cho đến khi chính thức bước vào hàng thị trường mới nổi trên bản đồ tài chính thế giới. Mỗi bước tiến đều thể hiện sự kiên trì, trách nhiệm và tư duy chiến lược của cơ quan quản lý nhà nước, cùng sự đồng hành của các thế hệ cán bộ, doanh nghiệp, nhà đầu tư và toàn xã hội.

Vị thế mới là niềm tự hào, nhưng cũng là trách nhiệm to lớn đặt ra cho toàn hệ thống. Tin tưởng rằng, UBCKNN sẽ tiếp tục phát huy những thành quả đã đạt được, kiên trì con đường cải cách, hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản lý và điều hành, thực hiện thắng lợi ba chức năng chiến lược đã đề ra. Với sự đồng hành tin cậy của báo chí và sự ủng hộ của toàn xã hội, thị trường chứng khoán Việt Nam chắc chắn sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, thực sự trở thành kênh huy động vốn hiệu quả, góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững, thịnh vượng của Tổ quốc trong những thập kỷ tiếp theo.

Thu Trang